نرد میان ممنوعیت و فرصت‌

ع.ذبیحی

بازی کهن، فرصت نو

تخته‌نرد یا نردشیر، یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های فکری جهان است که ریشه‌ای عمیق در فرهنگ ایران دارد. این بازی دو نفره، ترکیبی از برنامه‌ریزی، شمارش، روش و شانس است و پس از گو و چکرز، سومین بازی فکری محبوب در جهان محسوب می‌شود. در ایران، تخته‌نرد نه‌تنها یک سرگرمی، بلکه نمادی از هنر چوب‌تراشی، منبت‌کاری و خاتم‌کاری است. در برخی مناطق، آن را «نردستان» یا «تخته نردستان» می‌نامند. روایت‌های تاریخی نیز نشان می‌دهد که این بازی در ایران باستان توسط بزرگمهر، وزیر خردمند انوشیروان ساسانی، اختراع شد تا نمادی از خرد، تدبیر و سرنوشت باشد.

سیر تاریخی تخته‌نرد

تاریخ تخته‌نرد با فراز و نشیب‌های فرهنگی و مذهبی همراه بوده است. در قرون وسطی، پادشاهان اروپایی مانند ریچارد شیردل و لوئی مقدس، بازی نرد را برای طبقات پایین ممنوع کردند و شرط‌بندی در آن را محدود ساختند. کلیسا نیز تا قرن پانزدهم تلاش کرد این بازی را به‌دلیل ارتباط با قمار ممنوع کند. در ایران نیز نگاه فقهی به تخته‌نرد متفاوت است؛ برخی مراجع شیعه آن را حرام می‌دانند، اما برخی دیگر در صورتی که به نیت قمار نباشد، جایز می‌شمارند. 

اقتصاد تخته‌نرد هنر سودآور

تخته‌نرد ایرانی به‌دلیل کیفیت ساخت و تزئینات هنری، در بازارهای جهانی با قیمت‌های بالا عرضه می‌شود. صدها کارگاه در مناطقی چون کردستان، کرمانشاه، آذربایجان، اصفهان، فارس و ... به تولید آن مشغول‌اند و صادرات این محصول برای بسیاری از خانواده‌ها منبع اصلی درآمد است. ممنوعیت صادرات در سال‌های گذشته، ضربه‌های سنگینی به این صنعت وارد کرد: سفارش‌های خارجی لغو شد، بازار داخلی اشباع شد، قاچاق افزایش یافت و برند ملی ایران در بازار جهانی تضعیف شد.

تخته‌نرد به‌عنوان سفیر فرهنگی

تخته‌نرد ایرانی اغلب با معرق‌کاری، منبت‌کاری، خاتم‌کاری یا نقاشی‌های سنتی تزئین می‌شود و به‌عنوان یک محصول هنری، کاربردی و تولیدی شناخته می‌شود. صادرات این محصول، ایران را به‌عنوان خاستگاه این بازی معرفی می‌کند و نقش مهمی در دیپلماسی فرهنگی دارد. ممنوعیت صادرات، این فرصت را از بین برد و میدان را برای رقبا باز گذاشت.

بازارهای جهانی و فرصت‌های بازگشت

بازار منطقه‌ای، اروپا و آمریکا در دوره ممنوعیت، محصولات ایرانی را با نمونه‌های ترکیه‌ای و سوری و حتی چینی جایگزین کرد. کشورهای عربی که تخته‌نرد در فرهنگشان محبوب است، بازار سنتی خلیج فارس را از دست ایران خارج کردند. در شرق آسیا نیز سهم ایران کاهش یافت. بازار داخلی هم با محصولات ارزان و بی‌کیفیت اشباع شد و سود تولیدکنندگان کاهش یافت.  

چالش‌ها و راه‌حل‌ها

چالش‌های اصلی این صنعت شامل بی‌ثباتی قوانین صادراتی، نبود برندهای معتبر جهانی، ضعف در بسته‌بندی و روایت فرهنگی، و کمبود آموزش‌های بازاریابی برای تولیدکنندگان است. راه‌حل‌ها نیز در تثبیت مقررات، آموزش تخصصی، حمایت از برندهای ملی و حضور فعال در فضای دیجیتال خلاصه می‌شود.

راهکارهای بازگشت شامل بازاریابی دیجیتال، حضور در نمایشگاه‌های صنایع دستی، ایجاد برندهای لوکس، قراردادهای تجاری پایدار، بسته‌بندی مدرن، تبلیغات فرهنگی مشترک، همکاری با پلتفرم‌های فروش آنلاین و حمایت دولتی از کارگاه‌هاست.

 تخته‌نرد، پلی میان سنت و تجارت

تخته‌نرد ایرانی، ترکیبی از هنر، تاریخ، فرهنگ و اقتصاد است. انتساب آن به ایران باستان، نشان‌دهنده جایگاه خرد و تدبیر در فرهنگ ایرانی است.

اکنون فرصت بازسازی این جایگاه فراهم است. با سیاست‌های حمایتی، بازاریابی مدرن و تثبیت قانونی، تخته‌نرد می‌تواند دوباره به‌عنوان سفیر فرهنگی و اقتصادی ایران در جهان بدرخشد.